Pochodzenie genetyczne Polaków z Wołynia stanowi temat szczególnie interesujący, ponieważ grupa ta ukształtowała się na styku długotrwałych procesów historycznych, migracyjnych i kulturowych, zachodzących na jednym z najbardziej zróżnicowanych etnicznie obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Wołyń przez stulecia był regionem pogranicznym, w którym krzyżowały się wpływy polskie, ruskie (ukraińskie), litewskie i w mniejszym stopniu innych grup (np. Żydów, Niemców, Czechów) a zmiany granic państwowych, struktur społecznych i wyznaniowych sprzyjały zarówno osadnictwu, jak i stopniowej asymilacji ludności. W efekcie polska społeczność Wołynia nie była jednolita pod względem pochodzenia, lecz powstała jako rezultat nakładających się fal osadniczych oraz długotrwałych procesów asymilacyjnych.

Analiza genetyczna Polaków wołyńskich pozwala spojrzeć na te procesy z perspektywy biologicznej, uzupełniając dane historyczne, demograficzne i językowe. Szczególne znaczenie ma tu rozróżnienie między osadnictwem szlacheckim, miejskim i osadnictwem wiejskim (chłopskim) z ziem etnicznie polskich, a późniejszą polonizacją części ludności ruskiej. Każdy z tych elementów mógł pozostawić odmienny ślad w strukturze genetycznej populacji wołyńskich Polaków, widoczny dziś m.in. w rozkładzie haplogrup chromosomu Y oraz w analizach autosomalnych.

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie pochodzenia genetycznego Polaków z Wołynia na tle historii regionu, ze szczególnym uwzględnieniem zróżnicowania wewnętrznego tej grupy oraz jej relacji genetycznych z innymi populacjami Polski i Ukrainy. Takie ujęcie pozwala lepiej zrozumieć, w jakim stopniu polska ludność Wołynia była rezultatem osadnictwa z ziem centralnych Polski, a w jakim efektem wielopokoleniowych procesów asymilacyjnych zachodzących na wschodnich kresach Polski.

Według spisu ludności z 1931 roku, Polacy stanowili w województwie wołyńskim II RP:

• 33,0% ludności miast mających ponad 20,000 mieszkańców (42,410 osób),
• 21,8% ludności miast mających poniżej 20,000 mieszkańców (27,089 osób),
• 15,1% ludności wiejskiej (277,141 osób) – razem 346,640 osób.

Polskie osadnictwo wiejskie na Wołyniu – czego odzwierciedleniem jest wynik spisu powszechnego z 1931 roku, według którego Polacy stanowili 15,1% ludności wiejskiej – nie było efektem jednej, jednorazowej akcji kolonizacyjnej, lecz rezultatem długich i wielowarstwowych procesów historycznych. Jego początki sięgają epoki wczesnonowożytnej, kiedy Wołyń wszedł w skład Korony Królestwa Polskiego, w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Polscy magnaci i rody szlacheckie prowadzili wewnętrzną kolonizację słabo zaludnionych lub nowo karczowanych obszarów strefy leśnej i leśno-stepowej. W celu zagospodarowania swoich dóbr sprowadzali osadników z ziem etnicznie polskich, przede wszystkim z Mazowsza, Małopolski, Kujaw i Polski Centralnej. Osadnicy ci byli chłopami obrządku łacińskiego, którzy zakładali wsie na prawie polskim lub niemieckim, często korzystając z czasowych zwolnień podatkowych. Choć osadnictwo to nigdy nie miało charakteru naprawdę masowego, to wiele takich wsi przetrwało nieprzerwanie do XX wieku, tworząc trwały blok polskiej ludności wiejskiej, szczególnie w zachodniej części Wołynia.

Obok tego wczesnego osadnictwa chłopskiego istotną rolę w kształtowaniu się liczebności polskiej ludności wiejskiej odegrał stopniowy proces polonizacji kulturowej i społecznej. Na przestrzeni pokoleń część ruskiej ludności wiejskiej przyjmowała język polski oraz polskie zwyczaje, często w związku ze zmianą wyznania. Przejście z prawosławia lub Kościoła unickiego na obrządek rzymskokatolicki miało tu kluczowe znaczenie, ponieważ katolicyzm był w regionie powszechnie utożsamiany z polskością. Awans społeczny w ramach wspólnot wiejskich – obejmujący funkcje sołtysów, rzemieślników, pracowników dworskich, itp. – sprzyjał także przyjmowaniu języka i kultury polskiej. W okresie międzywojennym znaczna część mieszkańców wsi wykazywanych w spisach jako Polacy miała pochodzenie mieszane polsko-ruskie lub ruskie, lecz od dawna identyfikowała się kulturowo i wyznaniowo jako polska; był to proces samorzutny, a nie rezultat bezpośredniej presji państwowej.

Okres panowania rosyjskiego po rozbiorach Polski nie doprowadził do zaniku tej polskiej obecności wiejskiej. Choć władze rosyjskie prowadziły politykę rusyfikacyjną i ograniczały polskie życie polityczne i kulturalne, nie doszło do masowych wysiedleń polskich chłopów z Wołynia. Liczne katolickie wsie związane z polskimi majątkami ziemskimi nadal funkcjonowały, podtrzymywane przez sieć parafialną, która sprzyjała zachowaniu języka i obyczajów. W rezultacie już u progu I wojny światowej Wołyń posiadał znaczną wiejską ludność identyfikującą się jako polska, niezależnie od późniejszej polityki osadniczej okresu międzywojennego.

Po 1921 roku, gdy zachodnia część Wołynia weszła w skład II Rzeczypospolitej, wprowadzono nowe formy osadnictwa wiejskiego, jednak ich znaczenie demograficzne było mniejsze, niż niektórzy uważają. Osadnicy wojskowi otrzymywali ziemię jako nagrodę za służbę, a osadnicy cywilni napływali z przeludnionych regionów centralnej Polski. Na Wołyniu jednak grupy te pozostały stosunkowo nieliczne, co wynikało ze słabej jakości gleb, ograniczonej dostępności gruntów oraz napięć z miejscową ludnością ukraińską. Choć przyczyniły się one do wzrostu liczby Polaków na wsi, stanowiły one jedynie niewielką część spośród ponad 277 tysięcy Polaków mieszkających na wsi województwa wołyńskiego odnotowanych w 1931 roku.

Czynniki demograficzne dodatkowo wzmacniały polską obecność na wsi. Polskie społeczności wiejskie cechowały się wysokim przyrostem naturalnym i stabilną strukturą rodzinną, wspieraną przez życie parafialne i wielopokoleniowe sieci osadnicze. Naturalny wzrost ludności sprzyjał systematycznemu zwiększaniu się liczby Polaków na wołyńskiej wsi. Przestrzennie polskie wsie były rozmieszczone nierównomiernie: większe ich skupiska występowały w zachodnich powiatach (tych, które w traktacie ryskim z 1921 roku przypadły Polsce) oraz na obszarach o gęstej sieci parafii katolickich. W ujęciu całościowym odsetek 15,1% Polaków wśród ludności wiejskiej Wołynia w 1931 roku stanowi skumulowany rezultat wielowiekowego osadnictwa, polonizacji oraz wzrostu demograficznego. Ta obecność Polaków na wołyńskiej wsi ukształtowała się na przestrzeni pokoleń i została ostatecznie zniszczona w wyniku przemocy wojennej (rzeź wołyńska) oraz powojennych przesiedleń ludności po II wojnie światowej.

Oczywiście polskie osadnictwo na Wołyniu nie ograniczało się wyłącznie do wsi, lecz od samego początku było w dużym stopniu kształtowane przez obecność polskich mieszczan i szlachty, których napływ był ściśle związany z politycznym włączeniem regionu do Korony Królestwa Polskiego we wczesnej nowożytności. Gdy Wołyń został przyłączony do Polski w XVI wieku, w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, był stopniowo integrowany z polskimi strukturami prawnymi, administracyjnymi i społecznymi. Proces ten stworzył silne bodźce do osiedlania się w regionie przedstawicieli polskiej szlachty i ludności miejskiej, jako nosicieli władzy politycznej, kapitału gospodarczego i kultury instytucjonalnej państwa.

Kluczową rolę w tym procesie odegrała polska szlachta. Od XVI wieku polscy szlachcice oraz spolonizowani bojarzy ruscy otrzymywali na Wołyniu rozległe nadania ziemskie w zamian za służbę wojskową i administracyjną. Majątki te stawały się podstawą osadnictwa szlacheckiego oraz trwałym filarem polskich wpływów na obszarach wiejskich. Z biegiem czasu wiele rodów ruskiej szlachty przyjęło język polski, polskie obyczaje i rzymski katolicyzm, w pełni integrując się ze stanem szlacheckim Rzeczypospolitej. W efekcie warstwa szlachecka Wołynia stawała się coraz bardziej polska pod względem kulturowym i politycznym, nawet tam, gdzie jej genealogiczne korzenie były miejscowe. Dwory, rezydencje magnackie i administracje majątków ziemskich pełniły funkcję centrów polskiego życia społecznego i kulturalnego, umacniając polski charakter elity ziemiańskiej w całym okresie wczesnonowożytnym.

Z kolei etnicznie polscy mieszczanie osiedlali się na Wołyniu przede wszystkim w związku z rozwojem i rozbudową miast lokowanych na prawie magdeburskim. Począwszy od późnego średniowiecza, a szczególnie intensywnie od XVI wieku, ośrodki miejskie takie jak Łuck, Włodzimierz Wołyński, Krzemieniec czy Dubno były reorganizowane lub lokowane na nowo według wzorców prawnych powszechnych w centralnej Polsce. Lokacje te sprzyjały napływowi polskich mieszczan – kupców, rzemieślników i przedstawicieli wolnych zawodów – którzy wnosili ze sobą samorząd miejski, organizację cechową oraz praktyki handlowe znane z miast centralnej Polski. W miastach język polski często dominował w administracji miejskiej i sądownictwie, zaś parafie i instytucje rzymskokatolickie organizowały życie religijne ludności polskiej. Choć miasta Wołynia miały charakter etnicznie zróżnicowany, z liczną ludnością ruską i żydowską, polscy mieszczanie zajmowali nieproporcjonalnie silną pozycję w samorządzie miejskim oraz w bardziej prestiżowych rzemiosłach i handlu.

W wiekach XVII i XVIII łączna obecność polskiej szlachty i mieszczaństwa nadała Wołyniowi wyraźnie polskie ramy administracyjne i kulturowe. Szlachta kontrolowała ziemię, sądy lokalne i reprezentację polityczną, podczas gdy miasta stanowiły węzły wymiany gospodarczej oraz ośrodki władzy prawnej powiązanej z państwem. Nawet okresy głębokich kryzysów, takie jak powstania kozackie i wojny XVII wieku, nie zdołały całkowicie zniszczyć tej struktury, choć znacząco osłabiły liczebność i bezpieczeństwo ludności polskiej. Po rozbiorach Polski i włączeniu Wołynia do Imperium Rosyjskiego polska szlachta i mieszczanie pozostali widoczni społecznie mimo nasilonych represji politycznych. Elita ziemiańska zachowała znaczne majątki, a polskie wspólnoty miejskie przetrwały w miastach dzięki instytucjom katolickim, edukacji oraz sieciom rodzinnym, nawet gdy władze rosyjskie dążyły do ograniczenia ich wpływów.

Pod koniec XIX i na początku XX wieku ta wielowiekowa tradycja osadnictwa szlacheckiego i miejskiego sprawiła, że Polacy na Wołyniu byli wyraźnie nadreprezentowani w miastach oraz wśród właścicieli ziemskich w stosunku do swojego udziału w ogólnej liczbie ludności. Zjawisko to znajduje jednoznaczne potwierdzenie w spisie powszechnym z 1931 roku, który wykazuje znacznie wyższy odsetek Polaków w miastach – zarówno większych, jak i mniejszych – niż na wsi. Polska ludność miejska Wołynia nie była więc wytworem polityki osadniczej okresu międzywojennego, lecz kontynuacją wzorca osadniczego ukształtowanego na przestrzeni stuleci, zakorzenionego w integracji politycznej regionu z państwem polskim, jego porządku prawnym oraz strukturze społecznej. To właśnie polscy mieszczanie i szlachta stanowili historyczny trzon polskiej obecności na Wołyniu, kształtując administrację, gospodarkę i krajobraz kulturowy regionu na długo przed XX wiekiem.

Przejdźmy teraz do analizy genetycznej DNA wołyńskich Polaków.

W ramach projektu Poles from Kresy od FamilyTreeDNA udało nam się zebrać jak dotąd (stan na 18 stycznia 2026 roku) w sumie 26 linii męskich (haplogrup Y-DNA) Polaków pochodzących po mieczu z Wołynia oraz 13 próbek autosomalnego DNA Polaków mających pochodzenie w stu procentach z Wołynia (patrząc na ostatnich kilka pokoleń wstecz). Poniżej przeanalizuję po kolei wszystkie zebrane linie męskie, ze zwróceniem szczególnej uwagi na to, czy mogą to być linie pochodzące od polskich osadników z Polski Centralnej, czy od miejscowych spolonizowanych Rusinów. Następnie przeanalizuję DNA autosomalne Polaków z Wołynia.

Mapa pokazuje pochodzenie najstarszych znanych przodków w liniach męskich Polaków z Wołynia (czerwoną linią zaznaczono wschodnią granicę międzywojennej Polski, zamieszczam też link do Mapy Google Projektu):

https://www.google.com/maps/d/u/0/edit?mid=141I3i4lIStgx9zCZl0mlBIKBi0u1fDo&usp=sharing

Poniżej załączam wykres przedstawiający rozkład haplogrup Y-DNA wśród Polaków z Wołynia:

Dane pochodzą z Projektu DNA Polaków z Kresów FTDNA:

https://www.familytreedna.com/groups/polesfrom-kresy/about

W sumie zidentyfikowaliśmy wśród Polaków z Wołynia następujące haplogrupy:

Nazwisko – numer klienta (kit), miejscowość pochodzenia, haplotyp

Haplogrupa R1a-CTS1211:

Karczewski – Kit IN72817, Czartorysk, R-Y200781 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązanie między innymi ze Słowianami Polski Piastów. Według SNP Tracker subklad ten mógł narodzić się w okolicach dzisiejszego woj. lubelskiego, podobnie według Phylogeographer. Na YFull subklad ojcowski dla niego, R-BY192666, ma przedstawicieli głównie w Polsce wschodniej (lubelskie, podlaskie) ale także na Węgrzech i w Ukrainie. Subklad wygląda na małopolski, ale ciężko jednoznacznie stwierdzić, że nie jest ruski.

F. Kuriata – Kit SI10265, Ludwipol, R-FTA14339 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązanie między innymi ze Słowianami Polski Piastów. Według SNP Tracker subklad ten narodził się w średniowieczu mniej więcej na terenie dzisiejszej południowo-wschodniej Polski, na północ od Karpat. Według Phylogeographer jego ojcowski subklad, R-FTA14648, narodził się na terenie północnej Polski, na Mazowszu. Ten ojcowski subklad oprócz Kresów występuje też u rdzennych Mazurów i Górnoślązaków. Subklad wygląda raczej na zachodniosłowiański, gdyż na Kresach występuje tylko wśród Polaków.

Z. Kuriata – Kit SI13975, Koziarnik, R-FGC19283 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązanie między innymi ze Słowianami Polski Piastów. Oprócz Kresów występuje też licznie w Polsce na zachód od Bugu i w Niemczech. Również narzędzie HRAS pokazuje, że subklad występuje najczęściej w Polsce. Także na YFull bardzo wielu członków tego subkladu to Polacy. Subklad wygląda więc na zachodniosłowiański.

Roman Kuriata – Kit SI12322, Rudnia Pohoryłowska, R-L1280 – subklad nie jest dostatecznie dookreślony, znajdujemy się tutaj w czasach Proto-Słowiańskich.

Ryszard Kuriata – Kit SI15197, Adamówka, R-CTS1211 – subklad nie jest dostatecznie dookreślony, znajdujemy się tu w czasach wspólnoty Proto-Bałto-Słowiańskiej.

Korkuś – Kit SI13176, Moczulanka, R-BY65151 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi ze Słowianami Polski Piastów, ze średniowiecznym Królestwem Węgier i ze słowiańskimi wikingami. Obecnie występuje, oprócz dawnych Kresów, także w Niemczech i w Rumunii. Według SNP Tracker subklad ten mógł narodzić się na terenie dzisiejszej południowo-wschodniej Polski, na północ od Karpat. Subkladu nie ma w Phylogeographer. Ciężko jednoznacznie stwierdzić, czy subklad jest polski czy ruski.

Haplogrupa R1a-L260:

Muchorowski – Kit 732906, Bereźne, R-YP5297 lub R-Y2905 – oba te subklady wywodzą się od ojcowskiego subkladu R-FT5104. Oba według FamilyTreeDNA Discover mają powiązania ze Słowianami Polski Piastów, z wikingami z Polski i z Polską średniowieczną, a współcześnie występują często w Polsce, w Czechach i w Niemczech. Według SNP Tracker oba subklady mogły narodzić się mniej więcej na pograniczu Małopolski i Śląska (podobnie wskazuje Phylogeographer). Również według HRAS R-Y2905 występuje najczęściej na ziemiach Słowian Zachodnich. Najprawdopodobniej jest to linia zachodniosłowiańska a nie ruska.

M. Jakubowski – Kit SI17902, Moczulanka, R-FTA7241 – wedle FamilyTreeDNA Discover subklad ten ma powiązania ze Słowianami Polski Piastów, z wikingami z Polski i z Polską średniowieczną, podobnie jak jego ojcowski subklad R-BY61398. Ten ojcowski subklad współcześnie występuje w Czechach, w Polsce, w Ukrainie i na Węgrzech. Według SNP Tracker subklad powstał w południowej Polsce, a według HRAS ma on współcześnie dwa skupiska, jedno w Polsce i drugie na Wołyniu. Subklad wygląda raczej na zachodniosłowiański.

Garbowski – Kit N245152, Staryki, R-L260 – subklad nie jest dostatecznie dookreślony, znajdujemy się tutaj w czasach Proto-Słowiańskich.

Haplogrupa R1a-YP515:

T. Bielak – Kit 368373, Szubków, R-BY27801 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania z Polską Piastów, z Rusią Kijowską i ze średniowiecznymi Rusinami. Współcześni potomkowie tego subkladu mieszkają w Polsce. Również patrząc na przodkowski subklad R-YP5901, większość z nosicieli to Polacy, według HRAS subklad ten występuje w Polsce oraz na Wołyniu. Według SNP Tracker, R-BY27801 narodził się gdzieś w Centralnej Polsce, podobnie szacuje Phylogeographer. Większość danych wskazuje na zachodniosłowiańskie pochodzenie, ale FTDNA Discover dopatrzył się też związku z Rusią Kijowską.

Bekieszczuk – Kit SI13215, Koziarnik, R-YP515 – subklad nie jest dostatecznie dookreślony, znajdujemy się tutaj w czasach Proto-Słowiańskich.

Haplogrupa R1a-L1029:

Suchodolski – Kit SI16558, Torczyn, R-BY103385 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi z Polską Piastów i ze słowiańskimi wikingami. Współcześni potomkowie wywodzą się oprócz Wołynia też z Niemiec – według HRAS subklad występuje na Wołyniu i w Meklemburgii. Subklad wygląda raczej na zachodniosłowiański.

Haplogrupa R1a-Z92:

Maszkowski – Kit B673768, Ołyka, R-FTA73789 – według FamilyTreeDNA Discover subklad jest związany między innymi z kulturą trzciniecką i z Sarmatami, podobnie jak ojcowski dla niego subklad R-YP6049. Nie można też wykluczyć pochodzenia od Bałtów. Współcześnie R-YP6049 występuje w Polsce (Podlasie), w Czechach i w Rosji.

Haplogrupa R1a-Z284:

Lisowski – Kit 786162, Bereźne, R-Z284 – subklad ma pochodzenie germańskie, skandynawskie. Mógł znaleźć się na Wołyniu za pośrednictwem Waregów z Rusi Kijowskiej albo za pośrednictwem Germanów lub Niemców zasymilowanych przez Polaków.

Haplogrupa I2a1-Y3120:

Chodorowski – Kit SI17804, Zwiahel, I-FT37016 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi ze średniowiecznym Królestwem Węgier. Obecnie występuje w Rosji, na Białorusi, na Litwie i w Ukrainie. Według SNP Tracker subklad mógł się narodzić na Ukrainie. Linia zapewne pochodzenia ruskiego.

Czerwiński – Kit IN36118, Wojnica, I-PH908 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi ze średniowiecznym Królestwem Węgier. Subklad ma wiek wskazujący mniej więcej na czasy proto-słowiańskie a obecnie występuje głównie wśród Słowian Południowych, ale także wśród Wschodnich i Zachodnich.

Kopij – Kit B1019874, Deraźne, I-FTB62375 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi ze średniowiecznym Królestwem Węgier. Jego subklad przodkowski I-FT40113 według SNP Tracker powstał na Ukrainie, a według FTDNA występuje obecnie głównie na Ukrainie, na Białorusi i w Rosji. HRAS również wskazuje na wschodniosłowiańskie rozmieszczenie subkladu. Linia wygląda na ruską.

Wiśniewski – Kit SM10936, Rudnia Stryj, I-FTB40760 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi ze średniowiecznymi Morawami, ale współczesne rozmieszczenie wskazuje raczej na Słowian Wschodnich. Również według SNP Tracker subklad mógł narodzić się na terenie Ukrainy, podobnie wskazuje Phylogeographer. Ten subklad jest zapewne raczej pochodzenia ruskiego.

J. Bagiński – Kit SI18863, Łuck, I-Y3120 – subklad nie jest dostatecznie dookreślony, znajdujemy się tutaj w czasach Proto-Słowiańskich.

Haplogrupa I2a2-L701:

Szachniewicz – Kit SI12406, Balarka Chotyńska k. Bereźne, I-FTB70765 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi z Bałkanami epoki brązu. Subklad ojcowski I-P78 według HRAS jest szeroko rozpowszechniony w Europie, wedle Phylogeographer mógł powstać na Słowacji (a według SNP Tracker na Bałkanach).

Haplogrupa T:

S. Bagiński – Kit SI13178, Dubowce k. Łuck, T-BY193658 – według FamilyTreeDNA Discover subklad ma powiązania między innymi z Longobardami. Według SNP Tracker subklad mógł narodzić się w Polsce w epoce żelaza. Prawdopodobnie subklad ma związek z dawnymi Germanami i został zasymilowany przez Słowian w Polsce.

A. Jakubowski – Kit SI16559, Lewacze, T-BY193658 – jak w przypadku S. Bagińskiego.

Wasilewski – Kit SI13227, Lewacze, T-SK1480 – subklad według FamilyTreeDNA Discover ma związek między innymi z Italią i z Bizantyjczykami, a także z Wielką Armią Napoleona. Prawdopodobnie w jakiś sposób trafił na tereny Ukrainy, gdzie został zeslawizowany. Według HRAS występuje w Ukrainie, na Wołyniu i we Włoszech.

Haplogrupa I1:

M. Bielak – Kit 730393, Szubków, I-A5721 – subklad według FamilyTreeDNA Discover ma związek ze średniowieczną Danią. Prawdopodobnie w Polsce znalazł się za pośrednictwem Gotów, następnie został zasymilowany przez Słowian i z Polski trafił na Wołyń.

Haplogrupa E1b1b:

Jaworski – Kit SI13229, Niewirków, E-FT79190 – subklad według FamilyTreeDNA Discover związany między innymi z Bałkanami epoki brązu, a później także z ludnością Kaganatu Awarskiego. Obecnie według HRAS występuje w Rumunii, na Bałkanach, na Wołyniu i w Rosji. Trudno określić, czy był związany bardziej z ludnością ruską czy z polską, a może z wołoską.

Haplogrupa N1c:

Węgłowski – Kit SI18647, Korzec, Niewirków, Bereźne, N-Y4706 – według FamilyTreeDNA Discover oraz według YFull i HRAS subklad wygląda na fińsko-szwedzki, prawdopodobnie z Fennoskandii trafił na Ruś Kijowską, gdzie został zeslawizowany.

Jak widać mamy tu mieszaninę linii prawdopodobnie zachodniosłowiańskich (pochodzących prawdopodobnie od osadników polskich z ziem na zachód od Bugu) z takimi, które najpewniej były ruskie i zostały spolonizowane kulturowo. Są też linie germańskie, bałkańskie i inne.

Przejdźmy teraz do analizy autosomalnej Polaków z Wołynia. W tym celu zastosowałem metodę ADMIXTURE i uśredniłem wyniki wszystkich 13 przeanalizowanych Polaków, tak żeby następnie analizy przeprowadzać na tej średniej (gdyż dla celów badawczych interesuje nas pochodzenie populacji wołyńskich Polaków jako całości a nie poszczególnych osób).

Tak przedstawiają się dystanse Polaków z Wołynia do innych populacji z całego świata (jak widać etniczni Ukraińcy z Wołynia – populacja UA_Rivne-Oblast – lokują się dopiero na trzynastym miejscu):

Polish_Volhynia_N13

[1] “1. CLOSEST SINGLE ITEM DISTANCE%”
Europe_PL_Central-Poland
0.2123558
Europe_PL_Mazowieckie
0.2404766
Europe_PL_Swietokrzyskie
0.2600788
Europe_PL_Kujawsko-Pomorskie
0.3169164
Europe_PL_Podlaskie
0.3246383
Europe_PL_Kuyavia-Bydgoszcz
0.3573262
Europe_PL_Wielkopolskie:South
0.3843657
Europe_PL_Lubelskie
0.3912812
Europe_UA_Sumy-Oblast
0.4233072
Europe_BY_Homyel-Region
0.4290420
Europe_BY_Grodno-Region
0.4299395
Europe_PL_Radom
0.4319410
Europe_UA_Rivne-Oblast
0.4439471

Tak z kolei wygląda mapa podobieństwa Polaków z Wołynia do populacji regionalnych Europy (jak widać największe podobieństwo jest do ziem Centralnej Polski, choć również duże do Słowian Wschodnich):

Modelowanie pochodzenia przy pomocy metody nMonte (algorytm Monte Carlo) z populacjami całego świata (algorytm pokazuje rozkład procentowy pochodzenia sprawdzanej populacji od poszczególnych populacji świata):

[1] “distance%=0.5162”

Polish_Volhynia_N13

Europe_BY_Brest-Region = 23.6%
Europe_PL_Central-Poland = 16.6%
Europe_PL_Warmia-Masuria = 15.6%
Europe_PL_Lodzkie = 12%
Europe_PL_Mazowieckie = 10.1%
Europe_UA_Kharkiv-Oblast = 6.8%
Europe_PL_Wielkopolskie = 3.5%
Europe_PL_Lubuskie = 2.8%
Europe_PL_Kujawsko-Pomorskie = 2.6%
Europe_LT_Lithuania-Utena = 2.4%
Europe_UA_Ivano-Frankivsk-Oblast = 1.7%
Europe_GB_Scotland-Highland = 1.3%
Europe_GB_Scotland-Central = 1%

Wskazuje to raczej na dominujący udział osadników z ziem Polski na zachód od Bugu, natomiast wkład spolonizowanych Rusinów wydaje się być mniejszy niż połowa pochodzenia. Co ciekawe komponent ruski wygląda nieco bardziej północno niż wskazywałaby na to geografia (zamiast wołyńskiej populacji UA_Rivne-Oblast algorytm preferuje populację BY_Brest-Region).

Również w klasteryzacji metodą Neighbour Joining większość Polaków z Wołynia – 10 na 13, jak też uśredniony wynik całej trzynastki – grupuje się z Polakami Polski Centralnej lub Południowej. Jeden Wołyniak grupuje się z Polakami z Podlasia, a ostatnich dwóch z Ukraińcami.

Na wykresie PCA (Analiza Głównych Składowych) większość Polaków z Wołynia plasuje się w obszarze zajmowanym przez Polaków z obszaru między Odrą a Bugiem (czerwona chmura podpisana jako Poland). Jedynie dwie osoby – PL_Vol4 oraz PL_Vol13 – znalazły się w obszarze zajmowanym przez Ukraińców (niebieska chmura podpisana jako Ukraine, z wyjątkiem Ukraińców galicyjskich – oznaczonych na wykresie PCA jako SW UKR – którzy plasują się bliżej Rusinów Karpackich i Słowaków):

Wykres PCA dla populacji Europy, z Polakami z Wołynia zaznaczonymi czarnymi kropkami:

Ten sam wykres PCA, zbliżenie na populacje Polski i okolic (Polacy z Wołynia to czarne kropki):

Podsumowując, wyniki genetyczne – zarówno analizy haplogrup Y-DNA jak też analizy autosomalnego DNA – wydają się wskazywać na znaczny, większy niż się powszechnie uważa, udział osadników z ziem Polski położonych na zachód od Bugu w etnogenezie wołyńskich Polaków. Analizy wskazują też na możliwość ruchów osadniczych w obrębie Kresów z północy na południe (z Wielkiego Księstwa Litewskiego na Wołyń) – wskazują na to zarówno niektóre haplogrupy jak też fakt, że w modelu metodą nMonte algorytm wybiera przede wszystkim Obwód Brzeski Białorusi zamiast etnicznych Ukraińcow z Wołynia.

Podkreślam przy tym, że powyższe analizy i ustalenia nie mają jeszcze charakteru ostatecznego, gdyż być może większa ilość danych napływających cały czas z Projektu Poles from Kresy FTDNA zmieni ogólny obraz sytuacji. Poza tym należy nadmienić, że jak dotąd dysponujemy jedynie próbkami wołyńskich Ukraińców z Obwodu Rówieńskiego, a nie z położonego bardziej na zachód Obwodu Wołyńskiego, co być może spowodowało, że algorytm nMonte wybrał Obwód Brzeski. Nie przypuszczam jednak aby Ukraińcy z Obwodu Wołyńskiego mogli się mocno różnić pod względem autosomalnym od tych z Obwodu Rówieńskiego.

Przeprowadzona analiza pochodzenia genetycznego Polaków z Wołynia, oparta zarówno na danych historycznych, jak i na wynikach badań Y-DNA oraz DNA autosomalnego, pozwala na sformułowanie kilku istotnych wniosków syntetycznych. Przede wszystkim potwierdza ona, że społeczność ta nie była jednorodna pod względem pochodzenia biologicznego, lecz ukształtowała się w wyniku złożonych i długotrwałych procesów osadniczych oraz asymilacyjnych, zachodzących na przestrzeni wielu stuleci na pograniczu polsko-ruskim.

Wyniki analiz haplogrup chromosomu Y wskazują na wyraźną obecność linii o charakterze zachodniosłowiańskim, często spotykanych w Polsce centralnej, południowej i zachodniej, co dobrze koreluje z historycznie udokumentowanym napływem osadników z ziem położonych na zachód od Bugu. Jednocześnie obecność linii typowych dla wschodniosłowiańskiego kręgu kulturowego potwierdza udział miejscowej ludności ruskiej, która w toku wielopokoleniowych procesów polonizacyjnych została włączona do polskiej wspólnoty etnicznej i kulturowej Wołynia. Struktura Y-DNA odzwierciedla zatem dualny charakter etnogenezy Polaków wołyńskich, w której element osadniczy i asymilacyjny współistniały i wzajemnie się przenikały.

Jeszcze wyraźniej obraz ten uwidacznia się w analizach autosomalnych. Zarówno dystanse genetyczne, klasteryzacja metodą Neighbour Joining, jak i rozmieszczenie próbek na wykresach PCA pokazują, że większość badanych Polaków z Wołynia lokuje się genetycznie bliżej populacji Polski centralnej i południowej niż Ukraińców. Modelowanie pochodzenia metodą nMonte wskazuje na dominujący wkład komponentów charakterystycznych dla populacji polskich, przy jednoczesnym również znaczntm udziale komponentu ruskiego, który dodatkowo wydaje się mieć bardziej północny niż stricte wołyński charakter (może to sugerować znaczenie migracji wewnątrzkresowych, z obszaru dawnego Wielkiego Księstwa na Wołyń).

Całość uzyskanych wyników pozwala stwierdzić, że udział osadników pochodzących z ziem etnicznie polskich w formowaniu się populacji Polaków wołyńskich był większy niż często przyjmuje się w narracjach historycznych. Jednocześnie badania te pokazują, że proces polonizacji ludności ruskiej był również realnym czynnikiem etnogenetycznym.

Należy jednak podkreślić, że przedstawione wnioski mają charakter roboczy i otwarty. Zwiększenie liczby próbek, zarówno po stronie Polaków z Wołynia jak i ruskich populacji porównawczych (na przykład z Obwodu Wołyńskiego) może w przyszłości doprecyzować lub częściowo skorygować zaprezentowany obraz. Mimo tych ograniczeń już obecny stan badań pozwala traktować genetykę jako cenne narzędzie uzupełniające klasyczne studia historyczne i demograficzne, umożliwiające pełniejsze zrozumienie genezy i złożonej tożsamości Polaków wołyńskich.

Autor: Piotr Kapuściński

Narzędzia zastosowane przy określaniu pochodzenia haplogrup Y-DNA:

FTDNA Discover – https://discover.familytreedna.com
SNP Tracker – https://scaledinnovation.com/gg/snpTracker.html
Phylogeographer – https://phylogeographer.com/snp-lookup/
HRAS – https://hras.yseq.net/?dna_type=y&map_type=classic
YFull Tree – https://www.yfull.com/tree/